مهم این است که وسط ماجرا باشی

۲

تن های تنها

جواد منتظري
معمول است وقتي سال ميلادي رو به اتمام است و يا تمام مي شود، بهترين هاي هر شاخه اي معرفي مي شوند. بخش عكس هاي مطبوعاتي و خبري هم از اين قاعده بيرون نيست. دو هفته پيش چند عكس از عكس هاي برگزيده سال 2005 مجله تايم را برايتان چاپ كرديم. اين بار هم بهترين هاي عكس هاي سال 2005 به انتخاب وب سايت خبري ام.اس.ان.بي.سي را برايتان داريم. وب سايتي كه متعلق به غول كامپيوتري دنيا، شركت مايكروسافت است و صاحبي چون بيل گيتس بر آن دست دارد. در ميان اين عكس ها عكسي از مرتضي نيكو بذل مطلق نيز انتخاب شده است. او عكاس خبرگزاري رويترز در ايران است.

مرگ، كليك، زندگي

اگر يك دوربين دستتان بدهند و بگويند برويد با مجوز و خيال راحت از خيابان عكس بگيريد، حتم دارم كه مضطرب مي شويد. حالا اگر بگويند گوشه اي از دنيا جنگ شده، يا نه فقط يك درگيري داخلي است، مجوز هم به تو مي دهيم، برو عكس بگير. اين بار كار از يك اضطراب ساده به ترس مي كشد. ترس از مرگ. بعد تصورش را بكنيد يك پاي اين جنگ، كشور خود شما باشد. يك پاي مرگ و خون، هموطن خود شما باشد، همشهري خود شما باشد، هم محله اي خود شما باشد. باز قضيه سخت تر مي شود. عكاسان زيادي بوده اند كه از جنگ هاي بزرگ دنيا عكس گرفته اند و با عكس شان كار هزار مقاله و گزارش را كرده اند. لحظه هايي را ثبت كرده اند كه دست جنايت را رو كرده. و خيلي هايشان سر اين كار جان داده اند. جنگ ما هم جنگ دشواري بود. و كار عكاسان جنگ ما هم سخت. وقتي صداي زوزة خمپاره را مي شنوي، بايد بخوابي؛ حتي اگر مجهزترين اسلحه ها هم دستت باشد. ولي عكاس جنگ با آن كه فقط يك دوربين دستش است، در چنين موقعيتي نمي خوابد. در چنين لحظه اي از چشم دوربين كه جزئي از بدنش شده، به صحنه نگاه مي كند. تا ثبت كند. تا هنرمندانه ثبت كند. عكاس جنگ، پابه پاي آن ها كه مي جنگند، پيش مي رود و گاه يكي از آن ها مي شود و يا به راستي يكي از آن هاست. فقط به جاي تفنگ، دوربين دارد و به جاي فشنگ، فيلم. از اولين لحظات جنگ، عكاسان ايراني با نگاه هاي مختلف و عقايد متفاوت به سمت ثبت تجاوز و مقاومت هموطنانشان مقابل اين تجاوز رفتند. آن ها لحظات آن هايي را كه مي جنگيدند، ابدي كردند و خودشان هم تا اسارت و يا شهادت پيش رفتند. عكس هاي گالري اين هفته، فقط نگاه كوچكي است به جنگ و جسارت و از خودگذشتگي عكاسان جنگ.

كاوه گلستان

هشت سال تمام، از درون دوربين به مرگ نگاه كردم و مبارزه عليه مرگ و اين كه انسان براي رهايي و ادامة زندگي چه كار مي كند. من دنبال لحظات ناب بودم. مسألة مرگ و برخورد انسان با آن. برخورد جوانان با مرگ و اين كه چطور حاضرند مرگ را بپذيرند تا به يك فكر والاتر برسند. اين ها گفته هاي كاوه گلستان است. كمي كه به عكس دقت كنيد، دشواري گرفتن چنين عكسي را بيشتر درك مي كنيد. كاوه گلستان سال 82 در حال تهيه فيلم خبري جنگ عراق و آمريكا، رفت روي مين و كليك.

سعيد صادقي

او از فرط خستگي خوابيده. اين عكس از اعضاي گروه شناسايي گرفته شده كه كارشان به دست آوردن اطلاعات اوليه براي عمليات است. اين جا ديگر عكاس جدا از كساني كه مي جنگند، نيست. او خود، يكي از آن هاست. تاريخ اين عكس، سال 61 است و محل آن، محور فكه. عمليات هم عمليات والفجر مقدماتي است كه به گفتة عكاس، بر اثر خيانت، عمليات لو مي رود و صدها نفر قتل عام شدند.

سعيد جان بزرگي

مرگ با حملة شيميايي، طوري است كه انگار آدم ها در يك لحظه تصويرشان فيكس شده. عكس هاي سعيد جان بزرگي از حلبچه، يكي از تلخ ترين تصويرهاي جنايات جنگي است. جان  بزرگي از لحظات اولية جنگ با دوربينش لحظه هاي جنگ تحميلي را ثبت كرد. او در خاطراتش مي نويسد: با خودم مي گفتم لحظات ثبت شده توسط دوربين من باعث خواهد شد تا مردم دور دست در مورد مرداني كه سال هاي جواني شان را دستخوش شعله هاي نبرد سنگين زرهي كرده اند، بينديشند. و به اين باور رسيدم كه آدم هاي درون قاب تصوير من هرگز نخواهند مرد و من به آنان عمر جاودان خواهم بخشيد. جان بزرگي بر اثر جراحت هاي جنگ در 21تيرماه 81 پرید.

بهمن جلالي

اين عكس را شايد زياد ديده باشيد و برايتان سؤال برانگيز باشد. بهمن جلالي دربارة اين عكس اش مي گويد: روز 4 خرداد 61 با رزمندگان وارد خرمشهر شدم. من در شهري قدم مي زدم كه ديگر نبود. ساعت ها در بلوارها، كانال ها و سنگرهاي شهر راه رفتم و از تكه تكة شهر عكس گرفتم. قدم به قدم مي شد بوي مقاومت مردم را استنشاق كرد. دو روز بعد، اين صحنه را ديدم. بي اختيار ياد آن مجسمه ساز آمريكايي افتادم كه كاديلاك هاي قديمي را روي پايه اي از بتن فرو مي كرد و مي گذاشت وسط ميدان هاي شهر. اما در اين شهر، ماشين ها كاشته شده بودند تا جلوي ورود چتربازان دشمن را به خرمشهر بگيرند.

مرگ: 11 مرداد، 2 اوت 2004

پرتره سخت تر از همه است

برسون از مصاحبه خوشش نمي آمد، مي گفت هميشه همان سوال ها را مي پرسند و تو همان جواب ها را مي دهي، اما او معروف ترين عكاس دنيا بود و همه مي خواستند بدانند چه طور عكس مي گيرد؟ چرا عكس مي گيرد؟ برسون زندگي پرماجرايي هم داشت. در فرانسه به دنيا آمد، اما بيشتر عمرش را در سفر بود؛ هند، مكزيك، شرق دور، آفريقا، كوبا و امريكا. در جنگ اسپانيا مجروح شد و در جنگ جهاني دوم به زندان نازي ها افتاد. به هند رفت كه از گاندي عكاسي كند، اما به مراسم سوزاندن جسدش رسيد. بعدها از دالايي لاما عكاسي كرد. همين طور از چه گوارا ، مارتين لوتركينگ و خيلي هاي ديگر. مدتي در سينما دستيار ژان رنوار و بونوئل بود. چيزي كه خودش و عكس هايش را از ديگران متمايز مي كند نگاه انساني اش به سوژه ها و كشف لحظه اي در آن هاست كه خودش به آن مي گفت: لحظه قطعي يا لحظه شهود . برسون دو دهه آخر عمرش، عكاسي را رها كرد و هم و غمش را روي نقاشي و طراحي گذاشت.

بايد با تمامي مغز و چشم و قلب، هوشيار و آماده بود و بدن انعطاف پذيري داشت. بايد روي نوك پا و پاورچين پاورچين به موضوع نزديك شد. بايد دست هايي چابك و چشم هايي مثل چشم شاهين داشت. عجول نبايد بود؛ البته فرصت هم كم است و بايد درست به هدف زد. يك لحظه غافل شدن يا يك تكان بيهوده دست، شكار را تباه مي كند. بايد منتظر بود. استتار هم لازم است. نبايد قيافه تابلويي داشت و بد نيست ابزار كارت هم تا آن جا كه مي شود پنهان باشد. اگر غافل شوي، شكار از ديد تو فرار مي كند و براي هميشه تركت مي كند. بايد صبور بود؛ در عين حال از عكس برداري مثل يك مسلسل چي بايد خودداري كرد. جايي براي نگاه بي قرار و چشم سرگردان وجود ندارد.

اين ها خلاصه اي از توصيه هايي است كه هانري كارتيه برسون به عكاسان مي كند. زندگي جريان دارد. لحظه ها مي گذرند و عكاس بايد با سرعت شكارش را تشخيص دهد و كليك، ماشه را بچكاند. برسون اصطلاح معروفي دارد كه براي اين لحظه به كار مي برد: لحظه قطعي. او معتقد است كار عكاس كشف و تشخيص همزمان رويدادي در كسري از ثانيه و همين طور كشف اهميت ساختمان دقيق فرم هاست. كافي است به عكس هايي كه برسون انداخته نگاه كنيد؛ همه شان به ثانيه اي بندند و يك ثانيه قبل يا بعد از لحظه گرفتن عكس ديگر آن عكس معني پيدا نمي كند و تمام آن چه دارد را از دست مي دهد. با آن كه برسون به نوعي عكاس خياباني است و بيشتر آدم ها در وضعيت متحرك شان، سوژه او مي شوند، اما شكارچي بودن را براي رفتن به سمت طبيعت بي جان هم پيشنهاد مي كند.

اين‌جا ايران است، خانه اجدادي

حيرت انگيز است بتواني آدم هايي را ببيني كه نزديك به 160 سال پيش شمشير و سپر به دست مراسم شبيه خواني و تعزيه اجرا كرده اند، يا هندوانه اي را ببيني كه در بيش از يك قرن پيش قاچ خورده و آماده خوردن است، يا مكتب داري را ببيني كه آستينش را بالا زده است و شاگردان قد و نيم قدش دور او رديف شده اند. يا ساختماني را ببيني كه ديگر نيست و خلاصه چيزهايي را كه فقط درباره شان خوانده اي، حالا مقابل تو ظاهر مي شوند.
تصويرهاي گالري اين هفته، برگزيده اي از عكس هاي ارنست هولتسر است. كارمند آلماني اداره تلگراف كه در استخدام دولت انگليس بود و براي راه اندازي تلگراف به اصفهان آمده بود. هولتسر وقتي ماموريتش تمام شد، از ايران رفت، اما بعد از مدتي با يك دوربين عكاسي برگشت. او در يادداشتي مي نويسد: از چند سال پيش به اين طرف بسياري عوامل بيگانه كه اغلب سبك اروپايي دارند، در اين كشور نفوذ مي كنند. عمارات كهن، عادات و آداب، حتي طرز لباس پوشيدن به تدريج از بين مي رود؛ به طوري كه تا چند سال ديگر بسياري از آن چه را كه شاردن و تاورنيه ( جهانگردان فرانسوي كه در دوره شاه عباس از اصفهان و ايران ديدن كردند) به وصف آورده اند، پيدا نتوان كرد .
هولتسر با دختري اصفهاني به نام مريم حق نظر ازدواج كرد. دختري كه اهل جلفا و از ارامنه اصفهان بود. او در طول سال هاي۱۸۷۱ تا 1898حدود سه هزار عكس از اصفهان و جاهاي ديگر ايران گرفت. عكس هايي از خانه و خانواده خود، از كوچه ها، باغ ها، مسجدها، پل ها، كبوترخانه ها، امام زاده ها، كشتزارها، گله ها، كجاوه ها، كاروان ها، خانه ها،  ظل السلطان و خانه و ارتشيان او، حكام و رجال اصفهان، علما، بازرگانان، پيشه وران، زردشتيان ، افغاني ها، كليساهاي جلفا و كشيشان و تارك دنياهاي ارمني، عروس و دامادهاي ارمني، رجال ارمني جلفا، مجالس تعزيه و تعزيه گردان ها، زورخانه  و پهلوان ها، مراسم عروسي و ميوه ها و ده ها موضوع  ديگر.
هولتسر در 1911 در سن 76 سالگي درگذشت و پس از مرگش فرزندانش شيشه ها و عكس هاي او را به آلمان بردند. در دهه 1960 ميلادي تركيدن لوله آب در زيرزميني كه انبار منزل يكي از نواده هاي هولتسر بود، باعث شد تا آن ها صندوق هاي نگاتيوهاي شيشه اي را پيدا كنند و نمونه هايي از اين عكس ها در مجلات مختلف به چاپ برسد.
در سال 1355 بخشي از اين عكس ها در مجموعه اي به نام ايران در صد و بيست و هفت سال پيش به كوشش و ترجمه محمد عاصمي به چاپ رسيد.
به تازگي مركز اسناد ميراث فرهنگي در ابتكاري ستودني، سايت اينترنتي هولتسر را راه اندازي كرد و برگزيده اي از اين عكس ها در مركز فرهنگي هنري صبا به نمايش در آمد. 

اصفهان-جلفا- زن ارمني

اصفهان- شبيه گردان ها

 

 

اصفهان-مكتب خانه

 

 

 

اصفهان-سفره غذا

 

تهران- واگن اسبي

 

سربازان ظل السلطان هنگام برپا كردن چادر در ميدان نقش جهان